Aylak Sınıfın Teorisi – Torstein Veblen

0
3475

Günümüzde idealler arasındaki ayrılık görülür olmaya başlamıştır. Bir veya daha fazla nesildir çalışmaktan ve parasal tasalardan muaf olan aylak sınıf, artık zevk meselelerinde fikir oluşturacak ve sürdürecek kadar genişlemiştir. Üyelerinin artan hareketlili­ği de bu sınıf içerisinde bir “sosyal kabul” sağlanabilmesine kolaylık katmıştır. Seçkin sınıf içerisinde tasarruftan muaf olmak, faydasının çoğunu parasal itibarın temeli olarak kaybettiği genel bir durumdur. Bu nedenle, daha sonraki üst sınıfın zevk kuralları sürekli bir pahalılık gösterisinden ve tutumluluk görüntüsünden kesinlikle uzak olmak üzerinde o kadar ısrar etmez. Park ve alanlarda rustik ve “doğallığa rağbet bu daha üst sosyal ve entelektüel seviyelerde görülür. Bu rağbet geniş çapta işçilik içgüdüsünün bir ürünüdür ve sonuçlarını farklı süreklilik dereceleriyle verir. Ender olarak samimidir ve o zaman yukarıda bahsedilen rustik taklidinden fazla farklı olmayan bir şeye doğru hafifçe değişir.

Orta sınıf zevklerinde bile derhal ve israfsız kullanım sunan işe yarar düzenlemeler konusunda zayıflık mevcuttur, ama bu itibarlı işe yaramazlık kuralının kırılmaz baskısı altında dikkatle elde tutulur. Neticede rustik parmaklıklar, köprüler, kameriyeler, kulüpler ve benzeri dekoratif unsurlarda çeşitli yapmacık iş-görürlük yolları ve araçlarıyla kendini gösterir. Belki de ekonomik güzellik duygusunun ilk teşviklerinden en büyük aynlık olan bu işe yararlılık taklidi döküm-demirden rustik parmaklık ve kafes ya da tasviye edilmiş alandaki dairesel araba yolu ile ifade bulur.

Seçkin aylak sınıf, en azından bazı noktalarda parasal güzelli­ğin bu yan işe yarar çeşitlerinin kullanımını yetersiz kılmıştır. Ancak daha yeni varımların gerçek aylak sınıf ile orta ve alt sınıfa verdiği zevk, doğal olarak sahip bulunduğu güzellik nedeniyle hayran kalınan objelerde bile yine de estetik güzelliği tamamlayıcı olarak parasal güzellik gerektirir.
Bu konulardaki popüler zevk kamu alanlarındaki geleneksel çi­çekliklerdeki fantezi budamanın takdir edilmesinde görülür. Parasal güzelliğin estetik güzelliğe baskın çıkmasının belki de olabilecek en iyi gösterimi Columbian Fuarı’nın işgal ettiği sahaların dü­ zenlenmiş halidir. İtibarlı pahalılığın gereklerinin tüm gösterişsel israftan kaçınıldığı yerlerde bile hala mevcut olduğu görülmektedir. Bu düzenleme çalışmasında yapılan artistik etkiler aynı sahanın kendisini parasal zevk kuraları ile yönlendirmeyen ellere teslim edildiğinde yapılabilecek etkilerden çok ayrılmaktadır. Şehrin üst sınıfı bile çalışmanın ilerlemesini bu olayda şehrin üst, orta ve alt sınıfların zevkleri arasında çok az fark olduğunu belirten açık bir onayla seyretti. Böyle ileri derecede parasal kültüre sahip örnek şehir nüfusunun güzellik zevki kendi gösterişsel israf prensibinden uzaklaşmaktan utanç duyar.

Belki de daha üst sınıf zevklerinden ödünç alınmış olan doğa aşkı, bazen kendisini bu parasal güzellik düzeninin rehberliği altında beklenmedik şekillerde ifade eder ve derin düşünmeyen seyirciye saçma görünebilecek sonuçlara yol açar. Örneğin; bu ülkenin ağaçsız yerlerine ağaç dikmek gibi iyi kabul görmüş bir uygulama yoğun şekilde ormanlık sahalara bile bir itibar harcaması unsuru olarak taşınmıştır. Ormanlık bölgede bir köy ya da çiftçi için sahayı yerel ağaçlardan temizleyip derhal çiftliğin etrafına ya da cadde boylarına bazı yeni çeşit fidanlar dikmesi alışılmamış bir şey değildir. Bu şekilde akağaç, pamuk ağacı ve gevrek söğüt fidanlarına yer sağlamak için ormanda yetişen meşe, karaağaç, kayın, baldı­ran, huş ağaçları kesilir. Orman ağaçlarını yerinde bırakma ucuzlu­ğunun dekoratif ve itibarlı bir sonuca hizmet etmek maksadıyla bir şeye yatırım yapma şerefinden mahrum bıraktığı hissedilir.

Zevkin parasal şöhret sayesinde yol göstermesi hayvanların gü­zellik standartlarından izlenebilir. Bu zevk kuralının ineğe popüler estetik ölçeğindeki yerini tayin etmede oynadığı rolden bahsedilmişti. Aynı etki başka bir şeyde örneğin kümes hayvanları, domuz, sığır, koyun, keçi, çeki atları gibi topluma önemli derecede faydalı evcil hayvanlar için geçerlidir. Bunlar üretim malları özelliğindedir ve faydalı, hatta kârlı bir sonuca hizmet eder, o nedenle bunlara güzellik atfedilmez. Bu durum güvercin, papağan ve diğer kafes hayvanlan, kedi, köpek ve yarış atları gibi normalde hiçbir ü­retime hizmet etmeyen evcil hayvanlar için farklıdır. Bunlar gösterişsel tüketim, bu nedenle de doğal olarak itibarlı mallardır ve gü­zel kabul edilirler. Bu sınıftan hayvanlar normalde üst sınıflarca beğenilir. Maddi bakımdan daha alt sınıflar ve tutumluluğu reddeden kesin kuralın modasının geçtiği seçkin bir çalışmayan sınıf azınlığı, güzel ve çirkin arasında sert ve hızlı bir parasal ayrım çizgisi çekmeden bu hayvan sınıflarının her ikisinde de güzellik bulur.

Hem itibarlı hem de güzel olan evcil hayvanlar için söylenmesi gereken yardımcı bir değer esası daha vardır. Evcil hayvanların itibarlı sınıfına ait olan kuşlar ve bu sınıf içersindeki yerini yalnızca yarar sağlamamak karakterine borçlu olanlar dışında özel dikkate değer hayvanlar kedi, köpek ve koşu atlarıdır. Daha az masraflı olduğu, hatta faydalı bir sonuca hizmet ettiğinden kedi sözü edilen diğer ikisinden daha az itibarlıdır. Aynı zamanda kedinin mizacı itibar amacına uymaz. O insanla eşitlik esası üzerinde yaşar, tüm değer, onur ve itibar farklılıklarının eski temeli olan statü ilişkisi hakkında hiçbir şey bilmez ve kendisini sahibi ve komşuları arasında kıskandırıcı bir mukayeseye kolay kolay bırakmaz. Bu son kuralın istisnası, pahalılığı nedeniyle bir miktar itibar değeri ve bu nedenle parasal bakımdan özel bir güzellik iddiası olan Ankara kedisi gibi ender ve fantezi ürünlerdir.

Köpek işe yaramazlık ve özel mizaç avantajlarına sahiptir. İnsana arkadaş olduğundan hakkında iyi konuşulur, zekası ve sadakati övülür. Bunun anlamı köpeğin insanın kölesi olduğu ve sorgusuz teslimiyete ve sahibinin ruh halini tahmin etmede köle çabukluğu olduğudur. Statü ilişkisinde kendisine uyan -amaca hizmet eden özellikler olarak zorunludur- bu özelliklerle güçlenen köpek estetik değeri belirsiz bir karakteristiğe sahiptir. Köpeğin kendisi evcil hayvanların en pisi ve alışkanlıkları en çirkin olanıdır. Bunları sahibine karşı aşağılık yaltaklanması ve diğer herkese karşı tehlike ve rahatsızlık oluşturmasıyla örter. Köpek bizim sahiplik arzumuzla oynamak suretiyle methimizi kazanır, ayrıca masraf kalemi olarak ve genelde işe yarar hiçbir amaca hizmet etmeyerek insan gözünde bir itibar metası şeklinde emin bir yer tutar. Köpek aynı zamanda hayalimizde sürek avı ile ilişkilendirilir ki, bu da de­ğerli bir meşguliyet ve şerefli yağmacı hissin bir ifadesidir.

Bu üstünlük temelinde hangi şekil ve hareket güzelliği ve methedilecek hangi akıl özelliğine sahip olursa olsun bunlar genelde onaylanır ve büyütülür. Köpek meraklılarıncacayip şekil bozuklukları ile oluşturulmuş köpek türleri bile çoğu kişi tarafından samimi olarak güzel kabul edilir. Bu çeşit köpekler ve diğer fantezi üretimi hayvanlar şekil bozukluğunun yer aldığı belli bir tarzdaki tuhaflık ve tutarsızlıkla orantılı bir estetik değere göre derecelendirilip sınıflandırılırlar. Eldeki amaç için bu tuhaflık ve yapısal tutarsızlık temelindeki farklı olmanın faydası ender bulunma ve sonuç­ taki masraf terimlerine indirgenebilir. Hem erkek, hem de kadının kullandığı evcil köpekler gibi köpek canavarlarının ticari değeri bunların üretiminin yüksek maliyetli olmasında, sahipleri için de­ğerleri ise gösterişsel tüketim maddeleri olma faydasında yatar. Dolaylı şekilde bunların itibarlı pahalılığına yansıyarak bunlara sosyal bir kıymet verilir. Böylece kelime ve fikirlerin kolayca bir diğerinin yerine geçebilmesiyle bunlar beğeni kazanır ve güzel sayılır. Bu hayvanlara verilen dikkat hiçbir anlamda kazançlı veya faydalı olmadığından itibar sağlar, bunlara bakma alışkanlığı sonuçta hoşnutsuzlukla karşılanmadığından çok inatçı ve çok hayırsever karakterde bir alışılmış ilgiye dönüşür. Yani evcil hayvanlara verilen sevgide bu objelerin düşünülüp seçilmesine yol gösterip şekil veren bir norm olarak pahalılık kuralı uzakta veya yakında mevcuttur. Normun işleme tarzı biraz farklı olsa da anlaşılacağı gibi bu durum kişileri sevmek konusunda da doğrudur.

Koşu atının durumu da köpeğinkine çok benzer. O da tümünde pahalı ya da müsrif ve sınai amaç bakımından kullanışsızdır. Toplumun iyiliğini arttırmak ya da insanın yaşam biçimini kolaylaştırmak için sahip olması gereken üreticiliğin yerini popüler estetik zevkini tatmin eden kuvvet ve hareket kolaylığı teşhiri şeklini alır. Bu da doğal olarak önemli bir hizmettir. Ata, köpek gibi köle ba­ğımlılığına ruhsal bir eğilim bahşedilmemiştir, ancak o, çevrenin “canlandırıcı” güçlerini onun kullanımına ve inisiyatifine vererek bunlar sayesinde kendi baskın bireyselliğini ifade etmesini sağlayacak şekilde sahibinin hislerine etkin bir hizmette bulunur. Koşu atı en azından potansiyel olarak üst ya da alt derecede bir yarış atıdır ve bu şekilde sahibine en özel şekilde hizmet eder. Koşu atının faydası geniş ölçüde kıskandırıcı bir araç olarak etkenliğinde yatar, sahibi kendi atının komşusununkini geçmesiyle saldırganlık ve baskın olma duygusunu tatmin eder. Kazanç sağlamayan ancak toplamda oldukça istikrarlı şekilde müsrif ve böylece gösterişsel ve şerefli olan bu kullanım, koşu atına sağlam bir olası itibar pozisyonu sağlar. Bunun ötesinde gerçek yarış atının bir kumar aleti olarak benzer şekilde üretici olmayan ancak şerefli bir kullanımı vardır.

Koşu atı böylece maddi itibar düzeni onun sahip olduğu hangi güzellik ya da hizmet varsa serbestçe takdir edilmesini onayladı­ğından estetiksel olarak talihlidir. Onun hak iddiaları gösterişsel israf ilkesinin iznine ve baskın olmak ve kıskandırmak için yağmacı eğilimin desteğine sahiptir. Buna ek olarak at zaten güzel bir hayvandır. Yarış atının ise bu bakımdan yarış atı meraklıları sınıfına da güzellik duygusu katması at meraklılarının yargısının etkisinde kalanlar sınıfına da ait olmayan kimselerin öğretilmemiş zevkine göre özel bir durumu yoktur. Bu öğretilmemiş zevke göre en güzel at, yetiştiricinin seçici geliştirmesi altındaki yarış atından daha az radikal değişime maruz kalmış bir şekilde olmalıdır. Yine de bir hayvanın güzellik ve hizmetini anlatmak isteyen bir yazar ya da konuşmacı benzetmek için alışkanlıkla atı kullanır ve bunu yaparken de aklındakinin yanrı atı olduğunu belli eder. Bu konularda orta derecede incelmiş zevklere sahip kişiler arasında bile karşılaşılan at ve köpek çeşitleri beğenisinde çalışmayan sınıfın itibar kurallarının doğrudan ve fark edilebilir bir etkisi vardır. Bu ülkede, örneğin, çalışmayan sınıfın zevkleri bir ölçüde Büyük Britanya’nın çalışmayan sınıfında hakim olan ya da hakim olduğu düşünülen kullanım ve alışkanlıklara göre şekillenmiştir. Atlarda, özellikle binek atlanndaki en fazla israf gösterişi maksadına hizmet ederler – genelde bir atın ne kadar İngiliz ise o kadar güzel olduğu İngiliz aylak sınıfının itibarlı kullanım amacıyla bu ülkenin üst-aylak sını­fı ve daha alt sınıflara örnek olması nedeniyle doğru kabul edilir. Güzellik anlayışı metotlarındaki ve zevk yargılarının şekillenmesindeki bu taklitçiliğin sahte tercihlere sonuç vermesi gerekmez. Tercih bu temele başka birinde olduğu kadar ciddi ve esaslı bir zevk armağanıdır, fark bu zevkin estetik değil, itibar bakımından doğru olan zevk olduğudur.

Bu taklitçiliğin at güzelliği anlamından ileri gittiği söylenmelidir. Koşum takımları ve biniciliği de içerir ki süvari yürüyüşü gibi doğru ya da itibar açısından güzel oturuş ve duruş da İngiliz tarzınca belirlenir. Parasal güzellik düzeninde neyin olup olmayacağını kararlaştıran durumların ne kadar rastlantısal olduğunu göstermek için biçimsiz bir oturuşu gerekli kılan bu İngiliz eyeri ve özellikle rahatsız edici at yürüyüşünün İngiliz yollarının daha rahat bir yü­rüyüşle giden atın neredeyse geçemeyeceği kadar batak çamur olduğu zamandan kalma olduğu not edilmelidir. Böylece günümü­zün adaba uygun zevkleri olan binicisi geçtiğimiz yüzyılın büyük bölümünde İngiliz yolları bir atın ya da atın yerlisi olduğu düzgün ve geniş bir ülkede kolaylıkla hareket edebilecek bir hayvanın daha ata benzer bir yürüyüşle geçemeyeceği şekilde olması nedeniyle kesik kuyrukla, rahatsız bir duruşla ve ıstırap verici bir sürüşle at biner.

Torstein Veblen

“Aylak Sınıfın Teorisi”. Babil Yayınları, 2005.
(“Maddi Zevk Kanunları” adlı bölümden alıntıdır)

CEVAP VER